کوردی      عربي       فارسی       English       Kurdi  
    
  ڕوداوەکانی شۆڕش لەساڵی ١٩٢٠:
جەبار ئەحمەد
ڕوداوەکانی شۆڕش لەساڵی ١٩٢٠:

شۆڕشی ساڵی ١٩٢٠لەبنەڕەتدا لەدژی بەردەوامی دەسەڵاتی بیانی لە عیراقدا بەر پابوو،بڵێسەکەی بە ھۆی ئەوڕاگەیاندنەوە ھەڵگیرسا کەلە نیسانی ١٩٢٠بڵاو کرایەوە تیایدا ھاتبوو کە ئەو کۆنگرە یەی لەسان ریمۆ بەسترا ئینتدابی عیراقی بەبریتانیا سپارد وە بەرھەڵستی عیراقیە کان بەرانبەر بریتانیا دەمێک بو لەنێو کۆمەڵگەوی عیراقیدا لەناوەو دەروەی عیراق پەرەی سەندبوو لەناو کۆمەڵگەی عیراقیدا ھەستی دژ بەبریتانیا بەرەبەرە تەشەنەی ئەکرد لەلایەن نیشتمان پەروەرانەوە لە بەغداد سەرکردە ئاینیە شیعە کان لەشارە پیرۆزە کاندا وروژێنرا ئەمەش بویە ھۆکاری سەرۆک عەشیرەتە عەرە بەکان لە فوراتی ناوەڕاست ھەرچەندە ھاندەرو پاڵنەرە کانی ئەم گروپانە لەیەکترجیاواز بون ،بەڵام ھەر ھەمویان ئارەزوی ڕزگار بونیان بو لەحکومەتی بریتانیا خاڵی جیاکەرەوی ئەم شۆڕشە لەوانی پێش خۆی ئەو ھاوکاریە بو کەلەنێوان سونەو شیعەدا دەکرا لە بەغداد ھەردولا لەمزگەوت کۆدەبونەوەوکردبویانە لانکەی بانگەواز دژی سیاسەتی بریتانیا بەشێوەیەکی گشتیش ئاین و سیاسەتیان تێکەڵ کردبوو 
لە حوزەیرانی ساڵی (١٩٢٠) زنجیرەیەک ڕوداو باردۆخی سیاسی ئابوری و کۆمەڵایەتی ناو چە کانی عیرا قیان بەجارێک ھەژاند وخستیانە ناو گێژە ڵوکەی ناسەقام گیریەوە ئەم ڕوداوانەش لەلایەن پسپۆڕانی بواری مێژووی عیراقەوە ئەو سەردەمە بەشۆڕشتی بیست ناسراون ئەڵبەت سەر ھەڵدانی ئەم ڕوداوانە ی ساڵی (١٩٢٠)لە عیراقدا کەدواتر بەشۆڕشی ساڵی (١٩٢٠) ناسران زادەی چەند ھۆکارێک بووکەسەرچاوە کان بەشێوازی جۆراو جۆر باسی دەکەن لێرەشدا زۆرێک لەوانەی کەلە ھۆکاری ھەڵگیرسانی شۆڕشە کەیان کۆڵیوەتەوە زیاتر جەخت لەسەر ھۆکاری زوڵم و زۆری حاکمەسیاسیە کانی ئینگلیزو قبوڵ نەکردنی دەسەڵاتی داگیر کەر لەلایەن عیراقیە کانەوە دەکەن کەلە ئەنجامی بونی ھەستی نیشتمانی و نەتەوەیەوە ھاندرا بون ڕازی نەبن لەسەر بەتاڵان بردنی سەروەت و سامانی عیراق لەلایەکی ترەوە جیا لەو ھۆکارانەی باس کران سەرچاوە مێژویە کان ھۆکار گەلێکی تریش بەدوای یەکدا ڕیز ئەکەن وەگک ئەم خاڵانەی خوارەوە .
ھۆکاری ناو خۆ:.
١.    جیاوازی نێوان ھەردو دەوڵەتی عوسمانی و بریتانی لەبەڕێو بردنی کارە کانیان لە عیراق کاریگەری کردبوە سەر ئەوەی لەگەڵ سیاسەتی خێڵە کاندا یەک نەگرێتەوە بۆیە ئەم پەیرەو کردنەیان پێ قبوڵ نەبوو چونکە ھەندێک جار بریتانیە کان بەسوک سەیری سەرۆک خێڵە کانیان دەکرد چونکە سەرۆک خێڵە کان بەرلەم قۆناغە خاوەنی دەسەڵات بون بەڵام لەم سەردەمەدا لەلایەن بریتانیە کانەوە دەسەڵاتیان لە قاڵب درابوو بۆیە ناچار بون ڕاپەڕن ئەم ڕاپەڕینەشیان بە شوێن ئازادیدا نەبو بەڵکو بۆسەپاندنی دەسەڵاتیان بو بەسەر زەوی زاری جوتیاراندا کەلە سەردەمی عوسمانیەوە پێی ڕا ھاتبون .
٢.    ڕۆڵی ئاڕاستە کەرە کانی وەک پیاوانی ئاینی و واعیزو وتاربێژوشاعیرو نوسورو مامۆستاو ئەوانە چیرۆکیان ئەخوێندەوە نوکتەیان ئەنوسی لەگەڵ ئەوانە ی قسەی بریقە دار ئەکەن لەبەر ئەوەی ئەمانە لە دەوری دەسەڵاتی عوسمانیدا سوڵتان لە خۆی نێزیک کردبونەوە بەڵام ئینگلیزە کان لەمەدا سەرکەوتو نەبون بەتایبەت ئەفەندیە کانیان وەدواتر پیاوانی ئاینی کەبەرژەوەندجیان پێکەوە کۆی ئەکردنەوە چونکە ئەمانە بەھاتنی ئینگلیز بیکار مابونەوە
٣.    مردنی سەید کازم ئەلیەزدی لە ٣٠ نیسانی ساڵی( ١٩١٩) ودانیشتنی میرزا محمد تەقی شیرازی لەجێگەی ئەو وەکو مەر جەعێکی ئاینی شیعە لەبەر ئەوەی ئەم پیاوە ھانی خەڵکی ئەدا دژی ئینگلیز .
٤.    جێ بەجێ نەکردنی ئەو بەڵێنانەی کە ئینگلیز دابوی بەخەڵک لەکاتی ھاتنیان
ئەنجامی ئەو ھۆکارانەی کەباس کران ھەمویان بەسەر یەکەوە کەڵەکەبون دواتریش گرتنی شێخ شەعلان ئەبو جون سەرۆکی ھۆزی زەواڵم بویە ھۆکاری ڕاستەو خۆی دەست پێکردنی شۆڕشەکە ھەر چەندە ئینگلیز ھەوڵیدا شۆڕش سەرکوت بکات بەڵام سەر کەوتو نەبوو .

ھۆکاری دەرەکی ھەڵگیرسانی شۆڕشی ١٩٢٠ لە عیراق:

١)    کاریگەری ئەو ڕوداوانەی لەناو چەکەو جیھاندا ڕویان ئەدا وەکو شۆڕشی عەرەبی ١٩١٦لە حیجاز بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی تورکی بەسەر پەرشتی مستەفا کەمال ئەتا تورک ،شۆڕشی میێری سەعد زەغلول ١٩١٩شۆڕی ئۆکتۆبەری ١٩١٧ ڕوسیا
٢)    کاریگەری ئەو عیرا قیانەی بەشداریان کردبو لەدامەزراندنی حکومەتی عەرەبی لە سوریا بەسەر پەرشتی مەلیک فەیێەل .


ھۆکارە کانی سەرنەکەوتنی ئینگلیز لەدامر کاندنەوەی شۆڕشی ١٩٢٠لە عیراق:
•    لاوازی ھیًَزە کانی بریتانیا لەئەنجامی بڕیارە کانی جنراڵ ھاڵدین کەڕێگەی دابو ژمارەیەکی زۆر لەسەر بازەکانی سەردانی ئێران بکەن بەمەبەستی گەشت و گوزار .
•    بۆنی چەکێکی زۆر پارەیەکی زۆر لەلای عەشیرەتە کان کەلە ئەنجامی جەنگی یەکەمی جیھانی بۆیان مابویەوە وەشارە زای عەشیرەتە کان لە شەڕدا
•    بڵاو بونەوەی سەرکەوتنی ھێزە چەکدارە کان لە ناوچە کە
•    چونەناوەوەی کۆمەڵێک ھۆزکەپشتیوانی شۆڕشیان کرد  بەمەبەستی بەدەست ھێنانی تاڵانی
•    کاریگەری لایەنی ئاینی لە بڵاو بونەوەی بیرو ڕاکانی شۆڕش .

ھۆکارە کانی شکست ھێنانی شۆڕشی ساڵی ١٩٢٠ لە عیراق:
١.    نەبونی سەرۆکێک بۆ شۆڕش وەمل ملانێی نێوان ھۆزە کان کەیەکتریان قبوڵ نەبوو
٢.    نەمانی ئەو پارە زۆرەی کە لە لای سەرۆک ھۆزە کان بوو لەئەنجامی جەنگی جیھانیدا بۆیان مابویەوە ڕۆ ژبە ڕۆژ کەمی دەکرد سەرچاوەیەکیش نەبو بۆ قەرەبو کردنەوەی
٣.    تەواو بونی چەک و تەقەمەنی شۆڕش گێڕان ئەگەرچی لەدواتردا چەک بە قاچاغ و نیایاسای دەھات وەنرخی گران بوو
٤.    واڵابونی ناچە کان لەبەردەم سیخورو نۆکەرانی ئینگلیز بەمەش لەلایەک زانیاریان لەبارەی ھێزە چەکدارە کان دەگەیاند لەلایەک ڕۆڵیان ھەبولەڕوخاندنی ورەی خەڵکی و جەنگاوەران
٥.    زۆر بونی ژمارەی شەھیدانی شۆڕش کەدواتر ئینگلیز بە ٨٤٥٠شۆڕش گێر دەیخەمڵاندنئەویش تەنیا ئەو تەرمانەی کە خۆیان بینی بویان
٦.    ھەڵوێست گۆڕینی بەشێک لەسەرۆک ھۆز کەبەخواستی خۆیان پشت گیری شۆڕشیان نەکرد وەنەھاتبونە ناو شۆڕش وە ھەوڵی ئاشتە وایان دا .
بارودۆخەکە ھەر چۆن بێت بۆماوەی سێ مانگ شەڕیچەکداری دروست بو لەنێوان دەسەڵاتی ئینگلیزو سەرکردە عەشایرە کان ئەمەش بویە ھۆکاری تێکدانی بارو دۆخی ناوچەکە خراپ کردنی ڕێگەو بانە کان بڕینی ھێڵی شەمەندە نەفەری نێوان بەغدا و بەسرا وەئەو سیستمی باجەشی تێک شکاند کەئینگلیز پەیرەوییان ئەکرد سەدەھابریندارو پەک کەوتەو کەم ئەندام لەنێوان ھەردولادا دروست بون قسەی نوسەرە کانی تایبەت بەم شۆڕشە ئەوە رون دەکەنەوە کەھەندێک عەشیرەتی عەرەبی فوراتی ناوەڕاست و ھەندێک عەشیرەتی ناو چەکانی بەغداد بەشداریان لەم شۆڕشە دا کردوە نەک تەواوی خەڵکی عیراق ھەندێک نوسەر پێیان وایە بەغداد وەک ناوەندێکی دەسەڵاتی سیاسی و ڕۆشنبیری بەدەر بوە لەبەشداری کردنی کارالەکاتێکدا ناوچەکانی باشوری عیراق ھەندێک ناوچەی فوراتی باکور بەچەکەوە بەشداریان کردوە کەچی بەغداد جگە لەھاوکاری لەوڕێگەی خۆپیشاندان و بڵاو کردنەوەی نامیلکەی نوسراو ی نھێنی شتێکی تری ئەنجام نەداوە وەدەبێت ئاماژە بەڕۆڵی عەشیرە تەکانی فورات بکەین کەسەر مەشق و پێشوا بون کەچی خاوەنی یەک ئاراستەو ڕەھەندی فکری نەبون بیرو ڕایان ئەوەندە ڕون نەبوە جێگەی ئاماژە پێ کردنە ڕوداوەکانی شۆڕشی ساڵی ١٩٢٠زۆر بەزوی سەرکوت کران وەکۆتاییان پێ ھێنرا  نەیان توانی پەنابەرنە بەر شەڕی پارتی زانی نەپەنا گەیەکی شاخاوی ھەبوو نەسەر چاوەی دارای دەرەکی ھەبوو ئەمەش بویە ھۆی ئەوەی ئینگلیز بەسیاسەتی خۆیاندا بچنەوە .
چۆنیەتی ڕودانی شۆڕشی ١٩٢٠ لە عیراق:
شۆڕش لە ٢ حوزەیرانی ١٩٢٠لە فوراتی ناوەراست دەستی  پێکرد بەوەی کاتێک یەکێک لە شێخە کان لە رومێسە گیرا چونکەڕازی نەبو ئەو قەرزە کشتو کاڵیەی لە سەری بو بیداتەوە ھەر لەبەر ئەوەش بو پیاوانی ھۆزە کان لەبریتانیا ڕاپەڕین ئەوەندەی پێنە چو کەسانی تریش چونە پاڵیان ھەستی دژ بەبریتانیا ورو ژێنرا بەم جۆرە شۆڕش تەشەنەی کرد یاخی بونەکە نزیکەی ٣ مانگی خایاند کاری کردە سەر سێ یەکی دانیشتوانی لادێ کان شۆڕش زۆر کاریگەری نەبو لەسەر شارە گەورە کان ژمارەیەکی کەمی دانیشتوانی  نیشتمان پەروەری شارە گەورە کان کەوتنە ژێر کاریگەری شۆڕش ھەروەک لە شۆڕشەکانی پاشتردا ڕو یدا  بزوتنەوە کە پارچە پارچە کرا وەسنوردار کرا بۆئەوەی وای لێبکرێت بەئاسانی دابمرکێتەوە ھەرچەندە بریتانیە کان ڕایان گەیاندوە کەشۆڕشەکە سیاسەتی ئەوانی نەگۆڕیوە بەڵام ئەو ڕاگەیاندنە پشتی بەھیچ ڕاستیەک نەدەبەست ئەم شۆڕشە یاخود یاخی بونە چوارسەد کوژراو نزیکەی چل ملیۆن پاوەنی ئیستەر لینی زیانی لەبریتانیا دا لەمەش گرنگ تر ھەڵچونەکە بەشێکی زۆری لەو کارو کردەوانە وێران کرد کەبریتانیە کان لەماوەی پێنج ساڵی رابردو دا ئەنجامیان دابوو خەریک بو بەتەواوی پێگەی بریتانیا تێک بشکێ ھەر چەندە شۆڕش سەربەخۆی بۆعیراق دەستە بەر نەکرد بەتەواوی دەسەڵاتی بۆعیراقیە کان نەگەراندەوەلە١ تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٢٠سێر پرسی کۆکس وەک کونسڵی گشتی عیراق گەیشتە بەێرە ئەو ڕێڕەوە سیاسیەی گرتیە بەر بوە ھۆی کۆتایی ھێنان بە حوکمی سەر بازی و نوسینەوەی دەستورێک بەڕاوێژ لە گەڵ خەڵکدا و دامەزراندنی حکومەتێکی کاتی بەسەرۆکایەتی سەر کردەیەکی عەرەبی وئەنجومەنێکی دەوڵەت ھەرچەندە ھەرزو دیار بو ئەم حکومەتە کاتیە ئەوەی جێگەی گرتەوە وردە وردە لەگەڵ سیاسەتی بریتانیادا دەرکەوت یەکەم ھەنگاوی یەکلا کەرەوە لەدروست کردنی دامەزراوەکان و پەیکەری دەول!َتی تازەی عیراق رۆڵی بریتانیا لەودەوڵتەدا لەکۆنگرەی قاھرەی ١٩٨٢١ ڕوی  دا ئەلێرەدا ھەرسێ کۆڵکەو پایەکەی دەوڵتی عیراق ھاتنە کایە پادشایەتی کەخۆی لە کەسیەتی فەیسەڵی کوڕی شەریفی مەکەدا بینیەوە پەیمان نامەکە بنەمای یاسای حوکمی بریتانی ودەستور کەبۆ یوکخستنی تاکە کان بەشێوەی دیموکراتی نەخشە کێشرابوو ئەم سێپایە گرنگەش پێکەوە بەسترا بون     (پاشایەتی ،پەیمان نامە ،دەستور)



سەر چاوەکان
ناوی سەرچاوە     ناوی نوسەر     ناوی وەرگێڕ    چاپخانە     ساڵی چاپ
مێژوی نوێی عیراق    فیبی ماڕ    حمشەریف حمەغریب
شێر کۆ ئەحمەد حوێز     ڕۆژھەڵات     ٢٠١١
چەند لاپەڕەیەک لەمێژوی نوێ و ھاو چەرخی عیراق    ئەحمەد حمە امین         رۆژھەڵات     ٢٠١٠
ئایندەی عیراق دیکتا تۆری دیموکراسی یان دابەش بون ؟    لیام اندرسن
کاریس ستانسفیلد    کامیار سابیر
دڵشاد حمە     ڕەنج    ٢٠٠٨

are shayrech
Chat Conversation End
Type a message...
تمداد ديدنى ها:  361      تاریخ:  30/03/2018
هیچ کۆمێنتێک به‌رده‌ست نیه‌ .
کۆمێنتی خۆت بنێره‌  
   

   زیاتر
عەلی مەحمود
دکتورە فائزە خەتاب عمر
1 بۆ 18 له‌ کۆی 295     
ماڵپه‌ڕی پێشوو ١
ماڵپه‌ڕی پێشوو ٢
    
Copyright 2012. All Rights Reserved.